apsyda

Apsyda: w XIII-wiecznej katedrze św. Michała w Alba Julia (Rumunia)tak nazywamy niszę ołtarzową na zamknięciu chóru. Może poprzedzać ją prezbiterium. Apsyda główna znajduje się na zamknięciu nawy głównej i mieści główny ołtarz, apsydy boczne znajdują się przy nawach bocznych i transepcie.

archiwolta

Archiwolta: Ilija (Słowacja)jest to łuk wieńczący portal, często powtarza się kilkakrotnie, coraz mniejszy, odpowiadając uskokom ościeży i tworząc rozglifienie portalu. W stylu romańskim najczęściej archiwolty miały postać wałka, bywają pokryte ornamentem albo płaskorzeźbą.

bazylika

w chrześcijańskiej architekturze sakralnej jest to kościół podłużny, z nawą główną wyższą od naw bocznych, mająca okna umieszczone powyżej poziomu naw bocznych.

biforium

biforium: Fraueninsel (Bawaria)
to dwudzielne okno romańskie z kolumienką pośrodku

chór, prezbiterium

tak nazywa się przedłużenie nawy głównej poza skrzyżowanie naw, miejsce przeznaczone w kościele dla duchownych. W architekturze romańskiej może być zamknięty prostą ścianą lub apsydą. Zwykle orientowany jest na wschód. Nie mylić z podwyższeniem dla organów zwanym dzisiaj chórem.

dwuchórowe założenie

jest to kościół z chórem wschodnim i zachodnim

empora

jest to galeria wewnątrz kościoła służąca do powiększenia jego powierzchni, oddzielenia określonych grup od reszty wspólnoty (np. możnych) lub (później) umieszczenia organów. W kościołach bazylikowych empory mieszczą się nad nawami bocznymi, w nawie poprzecznej (transepcie) lub (też w innych typach kościołów) nad wejściem od strony zachodniej.

fryz

fryz: arkadkowy i ząbkowy, Alba Julia (Rumunia)
jest to wąski pas poziomy służący do odgraniczenia i dzielenia płaszczyzn, często ozdobny, w stylu romańskim występuje w formie m. in. fryzu arkadkowego, ząbkowego, przecinających się arkadek i plecionki.

głowica, kapitel

Kapitel kostkowygórna, dekoracyjna część kolumny, filara, półkolumny itp.

kamień budowlany

opus emplectum: w relikcie wieży kościoła w Strzelniestosowany był w okresie romanizmu w kilku typach, jako:

Kamień łamany, nieobrobiony, naturalny, o nieregularnych kształtach
Kamień polny, narzutowy
Kamień ciosany (cios), przycięty do regularnych kształtów
Cegła

Najwcześniejsze, przedromańskie budowle, stawiano z kamieni łamanych bądź polnych. W Małopolsce i na Dolnym Śląsku o kamień nie było trudno (piaskowiec, granic, wapień). W Wielkopolsce używano polodowcowych kamieni polnych.

Pierwotne techniki układania kamienia to opus incertum, opus spicatum i opus emplectum.

Obrabianie ciosów kamiennych wymagało lepszych, hartowanych nazędzi. Budownictwo z ciosów rozwinęło się dopiero za czasów Kazimierza Odnowiciela. Cegła pojawia się najpóźniej.

kapitularz

kapitularz: klasztoru cystersów w Wąchocku (i Gosia)
w klasztorach była to (i jest do dziś) sala zgromadzeń, mieścił się przeważnie przy krużgankach.

kościół salowy

tak nazywa się kościół jednonawowy.

krużganki

Krużganki: w klasztorze karmelitów w Bambergu (Bawaria)(łac. claustrum) w klasztorach - czworokątny korytarz otaczający wirydarz, czyli dziedziniec. Wokół krużganków grupowano wszystkie ważniejsze miejsca klasztoru (kapitularz, refektarz, wejście do kościoła), a one same służyły jako miejsce spacerów, modlitwy i spotkań, pełniąc też oczywiście funkcję komunikacyjną. W klasztorach romańskich często były otwarte na wirydarz biforiami lub triforiami.

lizena

lizeny: na apsydzie kościoła w Kościelcu k. Proszowicjest to pionowy pas umieszczony na murze, często połączony z innymi tego typu pasami fryzem arkadkowym. Służy do podziału płaszczyzny ściany i jej wzmocnienia.

łuk tęczowy

łuk tęczowy: w kościele św. Jakuba w Ratyzbonie (Bawaria)jest to łuk zamykający od góry miejsce przecięcia nawy głównej lub w przypadku kościołów z transeptem - skrzyżowania naw z prezbiterium, zwykle umieszczona jest tam belka tęczowa dźwigająca krzyż.

nawa

nawa główna: i nawy boczne kościoła karmelitów w Bambergu (Bawaria)jest to część kościoła przeznaczona dla wiernych, z jednej strony kończąca się kruchtą, z drugiej - prezbiterium. Środkowa, biegnąca wzdłuż osi kościoła nazywana jest nawą główną, w większych świątyniach równolegle do niej - oddzielone filarami - znajdują się nawy boczne. Kościoły romańskie były zwykle jednonawowe (kościoły salowe) - bądź trzynawowe. Kościół o nawach bocznych niższych niż główna zwany jest bazyliką. Jeśli nawy są równej wysokości, mamy do czynienia z kościołem halowym.

oculus

oculus: w apsydzie rotundy w Grzegorzowicach (z gotyckim już maswerkiem)to niewielkie okrągłe okienko spotykane w architekturze romańskiej - na przykład jako okienko apsydy.

orientowanie

jeśli kościół jest zorientowany (a jest tak w większości przypadków), oznacza to, że jego oś jest zgodna z kierunkiem wschód-zachód, tak aby chór z ołtarzem był zwrócony ku wschodowi (ku Ziemi Świętej).

portal

portal: kościoła w Cisnadioara (Rumunia)jest to artystyczna oprawa wejścia do kościoła lub innego pomieszczenia w klasztorze. Jego elementami są kolumienki i półkolumienki, archiwolta i tympanon. Może być bogato dekorowany rzeźbiarsko.

refektarz

to klasztorna jadalnia. Zwykle wejście do refektarza prowadziło z krużganków.

rozglifienie

rozglifione okienko: kościoła w Starej Zagościtak nazywa się sposób, w jaki w architekturze romańskich budowano okna oraz portale: oścież zwęża się od zewnątrz do środka muru, by następnie rozszerzać się od środka muru do wewnątrz budowli. W ten sposób zapewniano równocześnie dopływ światła, jak i obronne walory budowli.

sklepienie

sklepienie krzyżowo-żebrowe: w pocysterskim kościele w Koprzywnicyjest to przekrycie wnętrza budynku. W okresie romanizmu stosowano sklepienia kolebkowe, krzyżowe i krzyżowo-żebrowe.

sygnaturka

jest to wysmukła wieżyczka (przeważnie z drewna) umieszczona na dachu, zwykle nad skrzyżowaniem naw lub łukiem tęczowym.

szczyt

szczyt: północnej fasady kolegiaty w Opatowieto trójkątna ściana ujęta krawędziami dwuspadzistego dachu. Romańskie szczyty miały kształt prawie równobocznych trójkątów.

służka

służka sklepienna: w kościele cysterskim w Sulejowietak nazywa się półkolumienkę wysuniętą przed lico filara lub ściany, na którą spływają żebra dźwiganego przez nią sklepienia

transept

tak nazywa się część kościoła ustawioną poprzecznie w stosunku do osi wyznaczonej przez nawę główną. Transept znajduje się między korpusem budowli a prezbiterium.

triforium

triforium: na wieży ruin kościoła w Zsambek (Węgry)jest to okno trójdzielne, którego poszczególne części rozdzielone są kolumienkami. Całość może być spięta archiwoltą.

tympanon

tympanon: w jednym z portali katedry w Bambergu (Bawaria)tak nazywa się pole wewnątrz łuku archiwolty portalu romańskiego, które często wypełnione jest płaskorzeźbą.

zwornik, klucz sklepienia

zwornik: w kościele w Harman (Rumunia)jest to zwykle bogato dekorowany element architektoniczny umieszczany w szczycie łuku lub w punkcie zbiegu żeber sklepiennych.